๒๙ เมษายน ๒๕๕๓

สองเรื่องที่เราต้องคุยกัน


1. สิ่งที่เห็นคือความจริง?

มีเรื่องเยอะแยะที่เราไม่รู้ หรือไม่ก็รู้แค่ส่วนเสี้ยวเดียวของสิ่งที่เกิดขึ้น แต่เรามักรีบด่วนบอกว่า สิ่งที่เราเห็นหรือเชื่อนั้นคือความจริง

ตัวอย่างเช่น ในคืนวันที่ 10 เมษายน คนที่อยู่ในเหตุการณ์มักยึดมั่นว่าสิ่งที่ตัวเองเห็น ‘มากับตา’ คือความจริงทั้งหมด เป็นความจริงสูงสุดที่คนอื่นๆซึ่งไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์ไม่ควรบังอาจมาโต้แย้ง

แต่เอาเข้าจริงแล้ว ‘ความจริง’ ที่คนคนนั้นได้เห็นมา มันคือความจริงแค่ ‘เสี้ยวเดียว’ ของเหตุการณ์ทั้งหมด ซึ่งจะตีขลุมเอาความจริงเสี้ยวเดียวนั้นไปคลุมความจริงทั้งหมดไม่ได้

ถ้ายังมีความเป็นวิญญูชนอยู่บ้าง จะไม่มีใครกล้าพูดว่า สิ่งที่ ‘ตัวกู’ เห็น คือสิ่งที่เป็นความจริงสูงสุดเพียงอย่างเดียวเท่านั้น

เพราะปัญหาของ ‘ตัวกู’ ก็คือ มันมักจะยัดตัวตนลงไปจนเต็มแน่นและยึดตัวตนนั้นเอาไว้ไม่ยอมปล่อย

‘ตัวกู’ จึงมักทำให้เรายึดมั่นถือมั่นกับความจริงที่เราพบในสายตาของเรา โดยเฉพาะถ้าเราอยู่ในเหตุการณ์ และเมื่อมีคลิปอะไรบางอย่างที่สอดรับกับ ‘ความจริง’ ของเรา เราก็ยิ่งคิดว่าความจริงของเรานั้นจริงยิ่งกว่าของใครอื่น

แต่เหตุการณ์ในวันที่ 10 เมษายน ไม่ได้เกิดขึ้นต่อหน้าต่อตาเท่านั้น ยังมีเครือข่ายใยโยงอื่นๆอีกมากที่สลับซับซ้อน จนเราไม่อาจรู้ได้ว่า ที่แท้แล้วสิ่งซึ่งซ่อนอยู่เบื้องหลังภาพที่เราเห็นนั้นคืออะไร และการยึดมั่นในความจริงของเรา ที่แท้อาจเป็นความเท็จใต้หน้ากากความจริงก็ได้

เมื่อเราเข้าไปอยู่ในเหตุการณ์ เรามัก ‘คิดว่า’ ตัวเองมี ‘ต้นทุน’ สูงกว่าคนอื่น ความคิดแบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับคนที่อยู่ในเหตุการณ์เท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นกับคนที่คิดว่าตัวเองมี ‘ต้นทุน’ สูงกว่าคนอื่นๆอีกหลายแบบด้วย เช่นนักวิชาการ ซึ่งแท้ที่จริงแล้วมีความหลากหลายไม่แพ้คนกลุ่มใดในสังคม แต่เราจะเห็นว่า มีนักวิชาการหลากหลายกลุ่มออกมาต่อสู้ฟาดฟันเอาชนะคะคานกันในการนำเสนอ ‘ความจริง’ ของตัวเอง ประดุจว่าความจริงของตนนั้นเป็นความจริงขั้นสูงสุดที่ใครจะมา ‘แตะต้อง’ ไม่ได้

เดิมทีเดียวในทางวิชาการ การแตะต้องวิพากษ์วิจารณ์กันคือหัวใจหลักของการพัฒนาองค์ความรู้ แต่เมื่อการต่อสู้แหลมคมยิ่งขึ้น เราก็จะเห็นว่า นักวิชาการจำนวนหนึ่งหันไปสมาทานตัวเองเข้ากับอำนาจบางฝ่าย (โปรดอย่าลืมว่า-การอ้างว่าไร้อำนาจเพื่อสร้างกลุ่มก็คืออำนาจแบบหนึ่ง) ขณะที่นักวิชาการอีกจำนวนหนึ่งลุกขึ้นมาต่อต้านนักวิชาการกลุ่มแรก เสร็จแล้วเมื่อการต่อสู้งวดเข้า ในที่สุด ต่างฝ่ายต่างก็ต้อง ‘ยึด’ ความจริงของตัวเองเอาไว้อย่างสุดลิ่มทิ่มประตู ไม่อย่างนั้นก็อาจเพลี่ยงพล้ำไป ‘เห็นด้วยในบางประเด็น’ กับคนที่ทึกทักว่าเป็นฝ่ายตรงข้ามได้ นักวิชาการเหล่านี้จึงไม่ได้เป็นอะไรอื่น นอกจากนักประกอบสร้าง ‘ความจริง’ ขึ้นมารับใช้ ‘ตัวกู’ แถมยังเป็นนักประกอบสร้างความจริงที่น่ากลัวเสียด้วย เพราะเต็มไปด้วยตรรกะที่น่าเชื่อถือ เนื่องจากถูก ‘ฝึก’ มา (เหมือนหมาของพาฟลอฟ) ให้น้ำลายไหลเมื่อได้ยินตรรกะที่สอดรับกับจริตของตัวเอง

คนกลุ่มอื่นๆที่คิดว่าตัวเองมี ‘ต้นทุน’ สูงกว่าคนทั่วไปได้แก่สื่อมวลชนที่เข้าไปทำข่าวคลุกคลี (แต่ก็รับรู้ความจริงได้เฉพาะสิ่งที่ตัวเองพบ) ซึ่งถ้าสติขาดผึงลงเมื่อไหร่ ก็สามารถเหวี่ยงตัวเองเข้าไปอยู่ฟากใดฝ่ายหนึ่งได้ทันที เนื่องจากทนแรงเย้ายวนของ ‘ความจริง’ หนึ่งที่สอดรับกับจริตของตัวเองไม่ได้, ผู้ชุมนุม ที่พาตัวเองเข้ามาอยู่ในกลุ่มใกล้เวที (หรือฟังรายการโทรทัศน์วิทยุที่ให้ข้อมูลในฟากของตน) เนื่องจากคิดว่าการเข้ามาอยู่ ‘ใกล้’ จะทำให้ได้ ‘ความจริง’ มากกว่าการเสพสื่ออื่นๆทั่วไปอันมีทั้งสื่อที่โฆษณาชวนเชื่อฝ่ายตรงข้าม และสื่อกลวงๆของชนชั้นกลาง, นักการเมือง (หรือผู้ที่พยายามพาตัวเข้าไปเป็นหรือเข้าไปใกล้) ผู้คิดว่าตัวเองคลุกคลีอยู่กับ ‘วงใน’ และมักทึกทักเอาว่าความจริงที่ตัวเองรู้มานั้น คือ ‘ความจริง’ ที่แท้ ทั้งนี้ยังไม่นับรวมกลุ่มคนที่มี ‘ต้นทุน’ ทางความเชื่อสูง (ซึ่งมักแปลว่ามีต้นทุนทางปัญญาต่ำ-แต่ก็ไม่เสมอไป) ที่เลือกจะเชื่อว่าสิ่งที่ ‘ตัวกู’ เชื่อนั้น คือ ‘ความจริง’ โดยไม่ต้องมีต้นทุนอื่นๆมาเป็นฐาน

ปัญหาของคนเหล่านี้ก็คือ เมื่อคิดว่า ‘ความจริง’ ของตัวเองคือความจริงเสียแล้ว ก็ต้องพยายามทำทั้งการ ‘รักษา’ ความจริงนี้และเผยแผ่ความจริงนี้ให้กว้างขวางขึ้นเรื่อยๆ วิธีการที่ง่ายที่สุดก็คือการเผยแพร่ ‘ข่าว’ ที่ตัวเองคิดว่า ‘จริง’ โดยในปัจจุบันทำได้ง่ายผ่านทางโซเชียลเน็ตเวิร์คต่างๆ ซึ่งถ้าเข้าไปพินิจดูให้ดี ก็จะเห็นการใช้ตรรกะมั่วๆ ผิดๆพลาดๆ หรือการให้ข่าวที่ผิดพลาดซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่ก็ยังยึดมั่นอยู่กับความเชื่อเดิมของตนไม่รู้จักโงหัวออกมาจากความจริงของตัวเองเสียบ้าง นอกจากการเผยแพร่ข่าวแล้ว ยังเผยแพร่การจิกกัดเสียดสีเยาะเย้ยกันและกัน การใช้คำรุนแรง คำหยาบคาย การปลุกระดมคนให้ออกมาฆ่าฟันกัน หรือการตีความ ‘ความจริง’ ของคนอื่นให้มาเข้าทางสอดรับกับความจริงของตัวเอง ฯลฯ

ทั้งหมดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเท่านั้น แต่เกิดขึ้นต่อเนื่องกับทุกฝ่าย จึงแสดงให้เห็นความล้มเหลวของสังคมไทย ในฐานะสังคมที่กำลัง ‘หลง’ กับ ‘ความจริง’

เป็น ‘ความจริง’ ของ ‘ตัวกู’ อันเป็นเรื่องน่าสมเพช

เพราะแม้มีคนตายไปแล้ว การเสพและยึดกับ ‘ความจริง’ แบบนี้ ก็ยังอาจทำให้มีการตายเพิ่มเพื่อสังเวยการประกอบสร้างความจริงพวกนี้ต่อไปได้อีกไม่รู้จักสิ้นสุด!

2. ประชาธิปไตยคือการเลือกตั้ง?

สำหรับผม การยุบสภาเป็นทางออกที่ดี แต่ถ้าจะให้ดีกว่านั้น เพราะเป็นการฟังความเห็นของทุกฝ่าย ลองทำประชามติดูกันก่อนดีไหม ว่าจะยุบสภาหรือไม่ยุบสภา อาจต้องใช้เงินอีกพันถึงสองพันล้านบาท แต่ก็คุ้มค่ากับการแลกด้วยชีวิตคน

อย่างไรก็ตาม ผมรู้สึกทะแม่งๆกับการเรียกร้องของคนจำนวนหนึ่ง (ไม่ว่าจะเรียกร้องให้ยุบสภาหรือไม่ก็ตาม) ที่บอกว่าประชาธิปไตยมีพื้นฐานสำคัญที่สุดมาจากการ ‘เลือกตั้ง’ และเรียกร้องการเลือกตั้งประดุจดังสิ่งนี้คือเครื่องมือจากเทพเจ้าที่จะแก้ไขปัญหาทั้งปวงได้ เพราะถ้าจะว่ากันตามประเทศที่เป็นแม่แบบประชาธิปไตยอย่างสหรัฐอเมริกานั้น ‘คุณค่าหลัก’ หรือ Core Value ที่เขาสอนเด็กกันมาตั้งแต่ระดับประถม มัธยม จนถึงคนทั่วไป (ซึ่งค่อยๆอธิบายให้ยากขึ้นทีละขั้น) นั้น การเลือกตั้งเป็นแค่คุณค่าหนึ่งเท่านั้น ยังต้องมา ‘พร้อม’ กับคุณค่าอื่นๆอีกหลายอย่าง

คุณค่าพวกนี้ตั้งอยู่บนการให้นิยามกับ ‘สิทธิ’ ต่างๆหลายอย่าง เช่นสิทธิที่จะมีชีวิตอยู่ (ยกเว้นในบางสถานการณ์ที่เข้มข้นสุดขั้วจริงๆ-เช่นการประหารนักโทษ), สิทธิที่จะมีเสรีภาพในด้านต่างๆ โดยรวมแล้วก็คือสิทธิมนุษยชน, สิทธิที่จะแสวงหาความสุข (Pursuit of Happiness) ด้วยวิถีของตัวเอง, มีความดีร่วม, มีความยุติธรรม (ซึ่งเป็นเรื่องสำคัญมาก), มีความเท่าเทียม และมีความหลากหลาย แล้วสิ่งเหล่านี้ก็จะไปก่อให้เกิดหลักการในรัฐธรรมนูญขึ้นมา ซึ่งถือเป็นหลักการประชาธิปไตยที่สำคัญทั้งหมด ไม่ใช่ข้อใดข้อหนึ่งเท่านั้น หลักการที่ว่ามีอาทิ มีการปกครองโดยกฎหมาย ทุกคนต้องอยู่ภายใต้กฎหมาย ถ้าจะมีการยกเว้น ก็เขียนไว้ในรัฐธรรมนูญให้เป็นการเห็นชอบร่วมกันเหมือนที่บางประเทศทำอยู่, มีการแบ่งแยกอำนาจออกเป็นอำนาจทางนิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ เพื่อให้เกิดการคานอำนาจซึ่งกันและกัน, เป็นการปกครองโดยตัวแทน ซึ่งตรงนี้แหละครับ เป็นเรื่องของการเลือกตั้งที่เราพูดถึงกันอยู่, ต้องมีการตรวจสอบอำนาจที่มอบให้กับรัฐ, สิทธิขั้นพื้นฐานของปัจเจกชนที่ต้องได้รับการคุ้มครอง, มีเสรีภาพในการนับถือศาสนา เป็นต้น

จะเห็นว่าการเลือกตั้งไม่ใช่สิ่งศักดิ์สิทธิ์สูงสุด แต่ต้องมีสิ่งอื่นอีกมากมายมากำกับร่วมด้วยเสมอ (และไม่ใช่แค่การตรวจสอบด้วยซ้ำ) เพราะถ้าการเลือกตั้งโดย ‘เสียงส่วนใหญ่’ เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์สูงสุดเท่านั้นแล้ว คนที่คิดต่างจากเสียงส่วนใหญ่ก็จะไม่ได้รับการคุ้มครอง และเสียงส่วนใหญ่ก็อาจ ‘ทำอะไรก็ได้’ แม้แต่ละเมิดสิทธิขั้นพื้นฐาน (หรือแม้แต่ละเมิดสิทธิที่จะมีชีวิตอยู่ของคนอื่น) เพียงเพราะเป็นเสียงส่วนใหญ่

ทุกวันนี้ ยากจะปฏิเสธว่าเราอยู่ในระบอบการปกครองที่เรียกว่า Oligarchy หรือการปกครองที่ ‘อำนาจ’ ส่วนใหญ่ตกอยู่ในมือของชนชั้นนำเพียงส่วนน้อย เราจึงไม่รู้ว่า คนที่เป็น ‘ส่วนน้อย’ พวกนี้ กำลังทำอะไรอยู่ ‘ความจริง’ ที่เราเห็น กับสิ่งที่เกิดขึ้นจริงๆอยู่หลังฉากคืออะไรนั้นเราไม่มีวันรู้ว่ามันจะเหมือนกันหรือไม่

แต่ก็ไม่ใช่เรื่องนะครับ ที่เราจะ ‘เหวี่ยง’ ตัวเอง หันไปเป็น Majoritarianism หรือที่เรียกว่า Ochlocracy หรือการถือเอาเสียงของ ‘มวลชน’ เป็นใหญ่ (ไม่ว่าจะแบบ Mob Rule หรือผ่านการเลือกตั้ง) เพราะลำพังแค่การเลือกตั้งอย่างเดียว ยังไม่ทำให้เราเป็น ‘ประชาธิปไตย’ ได้โดยสมบูรณ์หรอกครับ และการเลือกตั้งก็ไม่ใช่ก้าวแรกเพียงก้าวเดียว แต่ต้องเป็นการก้าวไปพร้อมกับการเข้าใจ ‘คุณค่าหลัก’ อื่นๆของประชาธิปไตยด้วย

แน่นอน การเข้าใจคุณค่าหลักพวกนี้ไม่ใช่การปล่อยให้ชนชั้นผู้นำลุกขึ้นมา ‘มอบให้’ อย่างที่ชนชั้นนำไทยบางส่วน (ยัง) คิดอย่างนั้นอยู่ แต่ประชาชนทั่วไปต้องเข้าใจด้วยตัวเอง ผมจึงคิดว่าเป็นเรื่องอันตรายมาก ถ้าเราจะบอกว่า ประชาชนเข้าใจประชาธิปไตยแล้ว โครงสร้างสังคมเปลี่ยนแล้ว เพียงเพราะประชาชนเรียกร้องการเลือกตั้งเท่านั้น

เพราะการคิดแบบนี้ ก็คือการสร้าง ‘ความจริง’ แบบ Ochlocracy ของตัวเองขึ้นมา ‘ต่อกร’ กับ ‘ความจริง’ แบบ Oligarchy ของอำนาจเดิม แล้วต่างฝ่ายต่างก็ยึดมั่นถือมั่นในความจริงของ ‘ตัวกู’ จนอัตตามันพองแทบระเบิด พลางคิดว่าไอ้อัตตานั่นแหละ คือพลังในการต่อสู้!

เรื่องสองเรื่องที่เราต้องคุยกันจึงเข้ามาซ้อนทับกลายเป็นบทละครเรื่องเดียวกันจนได้

บทละครเรื่องนั้นมีชื่อว่า-ราโชมอน!

ระบอบฮีโร่


1

ผมมีเรื่องงุนงงสงสัยอยู่อย่างหนึ่ง มันอาจเป็นข้อสงสัยตามประสาคนโง่ ไร้เดียงสา ไม่ใช่นักวิชาการ ไม่เคยร่ำเรียนด้านสังคมศาสตร์ ไม่มีพื้นฐานทฤษฎี

ผมสงสัยอยู่ว่า ทำไมจู่ๆ ณ บัดนาว ผู้คนในแวดวงวิชาการถึงได้ออกมาร่ำร้องเรียกหาสิ่งไร้ชีวิตที่เรียกว่า ‘ประชาธิปไตย’ กันปาวๆ โดยทำราวกับประชาธิปไตยเหมือนเป็นความจริงและความดีสูงสุด

จริงๆแล้วผมไม่มีปัญหาอะไรกับการเรียกร้องประชาธิปไตยหรอกนะครับ ผมมีปัญหากับการทำรัฐประหารมากกว่า ผมคิดแบบง่ายๆของผมว่า การทำรัฐประหารที่เกิดขึ้นแต่ละครั้ง ก็คือการแสดงถึงวิธีคิดแบบเชิดชูวีรบุรุษทางการเมืองออกมาให้เห็น เป็นการคิดแบบหนังเรื่อง A Bug’s Life ว่าฝูงมดนั้นต้องการ ‘ฮีโร่’ อยู่ตลอดเวลา แล้วตัวกูนี่แหละ จะขออาสาเจ็บปวด (ด้วยนะ!) ทำตัวเป็นฮีโร่ให้คนอื่นได้พึ่ง โดยคิดว่าอะไรๆในชีวิตจริงมันน่าจะเรียบง่าย ไม่ซับซ้อน ตรงไปตรงมาเหมือนในการ์ตูน

แต่นั่นเป็นได้แค่ความคิดของคนที่เติบโตมาในกรอบกรงบางอย่างที่ไม่เคยคุ้น ไม่ได้สัมผัส และไม่เข้าใจความซับซ้อนของสังคมสมัยใหม่

กรอบความคิดแบบเชิดชูฮีโร่ (และขอฉันเป็นฮีโร่เอง) เป็นความคิดแบบเด็กๆที่เคยดูแต่การ์ตูนแนวพระเอก-ผู้ร้าย แต่บังเอิญเด็กคนนั้นมีอาวุธอยู่ในมือ ทว่าไม่ได้ตระหนักว่า คนสมัยนี้เขาอ่านการ์ตูนที่ซับซ้อนในเชิงความคิดกันไปถึงไหนแล้ว โดยเฉพาะการ์ตูนญี่ปุ่นที่คนดูการ์ตูนโบราณมักคิดว่าเป็นปัญหานี่แหละ

โลกไม่ได้โง่กว่าฮีโร่ คนธรรมดาสามัญทั่วไปมีปัญญาจัดการกับปัญหาที่เกิดขึ้นกับตัวเขาได้เอง คำถามก็คือ ปัญหานั้นมัน ‘กระทบ’ กับตัวของเขาแล้วหรือยังเท่านั้น ไม่ใช่เกิดปัญหาขึ้นกับคนที่อยู่ด้านบนของพีระมิดประชากร แล้วก็ดันคิดแทนคนอื่นๆไปด้วยว่าปัญหาจะต้องกระทบลงไปถึงคนด้านล่างด้วย

โลกไม่ได้เป็นพีระมิดแบบตรงไปตรงมาอย่างนั้น มันซับซ้อนกว่านั้นมาก และสิ่งที่เป็น ‘ปัญหา’ สำหรับคนรากหญ้า ก็อาจไม่ใช่ปัญหาเดียวกับชนชั้นปกครองก็ได้ คนธรรมดาทั่วไปจึงควรมี ‘สิทธิ’ ที่จะมองเห็นและจัดการกับปัญหาที่เขาเห็นว่าสำคัญกว่าก่อนจะไปใส่ใจกับปัญหาของฮีโร่

แต่ปัญหา (ของปัญหา) ก็คือ ชนชั้นปกครองนั้น มัวแต่ ‘หมกมุ่น’ อยู่กับการเป็น ‘ฮีโร่’ จนไม่ได้โงหัวขึ้นมาดูปัญหาของชาวบ้านเขา จึงทำให้เกิดปัญหาหมักหมมจากการหมกมุ่นที่ว่า กรทั่งประเทศไทยมีสภาพอย่างที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน

ในหนังเรื่อง Dark Knight หรือแบตแมนภาคล่าสุดนั้น มีคำพูดอยู่ประโยคหนึ่งที่ผมชอบเอามากๆ

คำพูดประโยคนั้นก็คือ You Either Die a Hero, or Live to Become the Villain แปลความได้ว่า คุณสามารเลือกได้สองอย่าง นั่นก็คือจะตายอย่างฮีโร่ หรือว่าจะมีชีวิตอยู่ยาวนานพอจะกลายเป็นคนชั่ว

ผมคิดว่าคำพูดนี้มีนัยสำคัญหลายอย่าง อย่างแรกก็คือ ฮีโร่นั้นไม่ใช่ ‘สภาวะ’ ที่ยั่งยืนเลย นอกเสียจากว่าคุณจะ ‘ตาย’ ขณะที่เป็นฮีโร่อยู่ แต่ก็น่าแปลก ที่ผู้คนจำนวนมากกลับกระหายกระเหี้ยนจะเป็นฮีโร่กันไม่รู้จักแล้ว และใช้ทุกวิถีทางเพื่อให้ได้เป็นฮีโร่ ซึ่งเมื่อเป็นเช่นนี้ การเป็นฮีโร่จึงไม่ใช่เป็นกันแค่โดดๆ แต่มันคือขบวนการใหญ่ ที่อาจขนานนามให้ได้ว่าเป็น ‘ระบอบฮีโร่’ ซึ่งต้องการวิธีการต่างๆนานาในการขึ้นสู่อำนาจเพื่อเป็นฮีโร่ การรัฐประหารเป็นวิธีหนึ่ง การใช้เงินซื้อเสียงเพื่อให้ได้ขึ้นครองอำนาจเป็นอีกวิธีหนึ่ง และผมกำลังสงสัยอยู่ว่า การ ‘เรียกร้องประชาธิปไตย’ โดยไม่ลืมหูลืมตามาดู ‘ข้อดี-ข้อเสีย’ ของประชาธิปไตย (ที่มีการวิพากษ์วิจารณ์พูดถึงมาเป็นเวลานานแล้วในแวดวงวิชาการ) ก็อาจเป็นอีกวิธีหนึ่งด้วย

ถ้าถามว่า ทำไมฮีโร่ถึงเป็นสภาวะที่ไม่ยั่งยืน ตรงนี้เป็นนัยสำคัญอย่างที่สองของคำพูดในหนังข้างต้น ผมคิดว่าที่ฮีโร่ไม่เคยยั่งยืน ก็เพราะฮีโร่เป็นมนุษย์ตดเหม็นธรรมดาสามัญ ต่อให้คุณจะมีคำนำหน้าชื่อว่า ฯพณฯ เป็นจอมพล เป็นพลเอก เป็นคุณหญิง หรือเป็นนายกรัฐมนตรี คุณก็เป็นได้แค่มนุษย์คนหนึ่ง และมนุษย์ก็มีวันทำผิดพลาดได้เสมอ

เพราะฉะนั้น ถ้าคนเรามีชีวิตอยู่ยืนยาวเกินไป (ผมหมายถึงในฐานะ ‘ฮีโร่’ น่ะนะครับ) ก็อาจเกิดความผิดพลาดขึ้นกับสถานภาพฮีโร่นั้นได้ไม่วันใดก็วันหนึ่ง

ในตอนแรกๆ ความผิดพลาดของฮีโร่อาจเป็นเรื่องเล็กน้อยที่ผู้คนให้อภัย แต่ความผิดพลาดไม่เคยเกิดขึ้นครั้งเดียว ในมิติเดียว มันสามารถเกิดขึ้นได้ซ้ำๆ ในหลากเรื่อง ตามประสามนุษย์ปุถุชน และตามประสามนุษย์ปุถุชนอีกเช่นกัน ที่เมื่อผ่านช่วง ‘ฮันนีมูน’ ไปแล้ว ชาวบ้านร้านตลาดก็จะเริ่มมองเห็นข้อบกพร่องผิดพลาด เริ่มเห็นว่าฮีโร่มีข้อเสีย และพากันขุดคุ้ยอดีตและความเลวร้ายของฮีโร่ขึ้นมา

มันเหมือนสมการไฮเปอร์โบลา ที่เมื่อเกิดกระแสขึ้นแล้วก็ยิ่งกระพือโหมให้กระแสแรงมากขึ้นไปอีกเป็นทวีคูณ เมื่อเวลาผ่านไป ฮีโร่จึงมักกลายเป็นตัววายร้าย แม้เคยทำคุณงามความดีเอาไว้บ้าง แต่ก็ไม่มีใครจดจำ

หากทอดตามองทั่วแผ่นดิน เราจะพบว่า คำพูดในเรื่อง Dark Knight นั้น มีทั้งที่เป็นจริงและไม่เป็นจริง

แต่น่าแปลก, ที่ส่วนใหญ่มักเป็นจริง

(คนเคยเป็น) ฮีโร่ของสังคมนี้-คนที่สังคมนี้เคยยกย่องเชิดชู บัดนี้หลายคนถูกด่าว่า ถูกละทิ้ง และแม้กระทั่งถูกสบประมาทด้วยความคิดเห็นและข้อมูลที่แม้จะเป็นจริง แต่น่าขันที่เพิ่งถูกหยิบยกนำขึ้นมาโจมตีในวันที่ฮีโร่อ่อนแอถึงขีดสุด

นี่คือเรื่องน่าเศร้าของการ (เคย) เป็นฮีโร่

จึงน่าสงสัยยิ่งนัก ว่าแล้วเราจะกระสันอยากเป็นฮีโร่กันไปเพื่ออะไร เราไม่ได้อาศัยอยู่ในโลกการ์ตูนฝูงมดเสียหน่อย ปล่อยให้คนอื่นๆมีชีวิตอยู่อย่างที่พวกเขาเป็นไม่ได้หรือ

ทำไมต้องบังคับให้พวกเขาตกอยู่ใต้เงื้อมมือการปกครองดูแลของฮีโร่อยู่เสมอด้วย?

2

ที่ผมบอกว่า กำลังสงสัยว่า การ ‘เรียกร้องประชาธิปไตย’ โดยไม่ลืมหูลืมตามาดู ‘ข้อดี-ข้อเสีย’ ของประชาธิปไตยนั้นจะมีส่วนในขบวนการสร้างฮีโร่มนุษย์ไฟฟ้าห้าสีด้วย ก็เป็นเพราะผมคิดว่าการเรียกร้องประชาธิปไตยแบบโดดๆ ด้านๆ โดยไม่ได้สนใจนำเสนอการวิพากษ์ประชาธิปไตยของนักวิชาการจำนวนมากในโลกตะวันตกที่คุ้นเคยกับประชาธิปไตยมากกว่าเรา (ไล่มาตั้งแต่ต๊อกเกอร์วิลล์คนเดิม, คาร์ล ชมิดท์ หรือชีเช็ค และผมคิดว่าคงมีคนอื่นๆอีกมากที่ผมไม่รู้จัก-ก็ผมไม่ใช่นักวิชาการนี่ครับ!) นั้น-ผมคิดว่า ณ เวลานี้ การคิดและทำ ‘เพียงแค่นี้’ ไม่ใช่อะไรอื่น นอกเสียจากการ ‘ให้ท้ายระบอบทักษิณ’ อันเป็นการสำแดงปฏิกิริยาด้านกลับของอาการต่อต้านรัฐประหาร

การเรียกร้องประชาธิปไตยแบบโดดๆ ด้านๆ ขาดการวิพากษ์ เป็นไปอย่างสุดลิ่มทิ่มประตู คิดว่าการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยคือสิ่งที่สุดเท่แสนคูล นึกว่ามันคือการปฏิวัติฝรั่งเศส และจะนำประเทศนี้ไปสู่อุดมคติ ที่สุดแล้ววิธีคิดแบบนี้ก็ไม่ใช่อะไรอื่น นอกจากกลายเป็นฟันเฟืองส่วนหนึ่งของกระบวนการสร้าง ‘ระบอบฮีโร่’ ขึ้นมาให้ตัวเองได้เป็นส่วนหนึ่งของ ‘ระบอบฮีโร่’ นั้นด้วย

ฝ่ายขวาเคยพูดว่า ประเทศไทยนั้นมีความเฉพาะ ต้องการการปกครองเฉพาะ ฟังแล้วคลื่นเหียนวิงเวียน เพราะเรารู้อยู่ว่าการพูดแบบนั้นมีประเด็นที่ซ่อนเร้นอะไรอยู่ แต่ในเวลาเดียวกัน การที่ฝ่ายเรียกร้องประชาธิปไตยออกมาโจมตีประเด็นนี้ โดยพยายามบอกว่าประชาธิปไตยไทยจะไปเฉพาะอะไร มันสามารถเหมือนประชาธิปไตยอื่นๆโดยทั่วไปได้นั้น ผมคิดว่าก็เป็นปัญหาเหมือนกัน เพราะเอาเข้าจริง ประชาธิปไตยในโลกที่พัฒนาแล้วนั้น นอกจากจะแตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ อังกฤษ, อเมริกา, ประเทศในยุโรป, ประเทศในแถบสแกนดิเนเวีย, ญี่ปุ่น ฯลฯ ต่างก็มีประชาธิปไตยที่ไม่เหมือนกัน

แต่ยิ่งไปกว่านั้น ต่อให้เป็นประชาธิปไตยในประเทศเดียวกัน (เช่น ประชาธิปไตยของสหรัฐอเมริกา) มันก็ไม่ใช่ ‘ประชาธิปไตยแข็งตัว’ ที่ทื่อนิ่งตายซากอยู่บนพานแว่นฟ้าเหมือนที่เราชอบคิดกัน

ประชาธิปไตยก็เหมือนเพศสภาวะ มันไม่ ‘แข็ง’ แต่มันเลื่อนไหลได้ตลอดเวลา เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา มีทั้งประชาธิปไตยที่เน้นสังคมนิยม ประชาธิปไตยที่เน้นพหุนิยม ประชาธิปไตยที่เน้นเสรีนิยม แม้กระทั่งประชาธิปไตยแนว Radical Democracy (ที่ผมนึกคำแปลเป็นไทยไม่ออก) และอื่นๆอีกมากมาย เราจึงต้องการการถกเถียงอย่างเข้มข้น ว่าเราจะเป็นประชาธิปไตยแบบไหนอย่างไรกันแน่ แต่เรามักชอบลัดขั้นตอนเพื่อวิ่งตรงไปสู่จุดสุดยอดในระบอบฮีโร่ เราทำทุกวิถีทางเพื่อเป้าหมายเท่านั้น ฐานคิดของเราจึงอ่อนแอน่าสมเพชและน่าผิดหวัง

ประชาธิปไตยแบบต่างๆเหล่านี้กระทบกระทั่งกันอยู่ตลอดเวลาเหมือนเปลือกทวีป เวลามันกระทบกัน ก็มักจะเกิดแผ่นดินไหว พ่นลาวา ภูเขาไฟระเบิด หรือแม้แต่สึนามิขึ้นมาเสมอ แต่นั่นก็ไม่ได้แปลว่ามนุษย์ทั่วไปจะต้องตายไปเพราะการกระทบกระทั่งเหล่านี้และนอนงอมืองอตีนรอความช่วยเหลือจากระบอบฮีโร่เสมอไป

สิ่งที่ผมเรียกร้องก็คือ จงหยุดการ Simplify ความรู้ที่พวกคุณมีอยู่เพื่อนำไปใช้ให้ท้ายระบอบฮีโร่เถอะครับ

ไม่ว่าจะเป็นระบอบฮีโร่แบบไหนก็ตาม!

๑๔ เมษายน ๒๕๕๓

หายใจด้วยจินตนาการ-หายไปด้วยอุดมการณ์

1

ในเพลงชื่อ Too Long ของวงราโฌมอน ซึ่งเป็นวงดนตรีไทย เนื้อเพลงตอนหนึ่งสั่นสะเทือนอณูอากาศในยามบ่ายอ้าวว่า

...กี่คนที่หายใจ ด้วยจินตนาการ

กี่รักที่หายไป ด้วยอุดมการณ์...

นี่คือการตั้งคำถามที่ไม่ได้สั่นสะเทือนแค่อากาศรอบๆตัว

แต่ยังสั่นสะเทือนหัวใจของมนุษย์ด้วย

2

ไอน์สไตน์อาจบอกว่า จินตนาการสำคัญกว่าความรู้ แต่การผลิตซ้ำความคิดนี้ออกมาเรื่อยๆราวกับมันเป็นสินค้าในอุตสาหกรรมคำคม ก็ทำให้เรามีโอกาสจะละเลยเฉยเมยต่อส่วนหลังของข้อความ และเปิดพื้นที่อันยิ่งใหญ่กว่าให้กับส่วนหน้า

เมื่อเราพูดถ้อยคำนั้นบ่อยเข้า เราจึงมักคิดว่าจินตนาการสำคัญกว่าความรู้ และมักพลอยเผลอพลั้งคิดไกลไปว่า-ถ้าเช่นนั้น เราไม่จำเป็นต้องมีความรู้ก็ได้ไม่ใช่หรือ

แต่ถ้อยคำไม่ใช่ความจริง ถ้อยคำไม่เคยเป็นความจริง สิ่งที่เปล่งออกมาเป็นถ้อยคำได้ ย่อมเหลือความจริงอยู่เพียงส่วนเดียว ใครบางคนเคยบอกไว้ว่า ถ้อยคำคือตะแกรงร่อนความจริงออกไป แม้แต่ถ้อยคำของเขาก็เชื่อถือไม่ได้ ดังนั้น กระทั่งเป็นถ้อยคำของบุรุษที่ฉลาดที่สุดในโลกอย่างไอน์สไตน์ คนที่พลิกฟ้าคว่ำแผ่นดินและเปลี่ยนโลกในแบบนิวตันไปตลอดกาล-ก็ยังเป็นถ้อยคำที่ได้ร่อนเอาความจริงส่วนใหญ่ทิ้งไปด้วย

เด็กมัธยมอาจวิ่งหนีความรู้ เพราะคิดว่าความรู้คือความเคร่งเครียดในโรงเรียน พวกเขาอาจเอาแต่นั่งฝัน และคิดว่านั่นคือจินตนาการ ที่แย่ก็คือ เรามักตัดสินจินตนาการด้วยเงิน ถ้าจินตนาการนั้นกลั่นออกมาเป็นบทเพลงหรือชิ้นงานที่มีมูลค่าทางปัญญา และทำให้เด็กคนนั้นมีรายได้จากลิขสิทธิ์พอเลี้ยงตัวได้หรือโด่งดังทะลุฟ้า ผู้คนก็จะด่วนตัดสินว่าจินตนาการนั้นคือสิ่งที่มีประโยชน์

แต่ประโยชน์นิยมคือสิ่งสำคัญถึงเพียงนั้นเลยหรือ?

3

กลับกัน-กับผู้มีความรู้ ผู้เคยวิพากษ์ประชาธิปไตยและความรุนแรงอย่างซับซ้อน ในวันหนึ่ง เมื่อเขาเลือกจะมีชีวิตอยู่กับจินตนาการบางแบบ จินตนาการที่มีผู้เพ้อฝันร่วม จินตนาการว่ามีผู้นำฝูงที่ยิ่งใหญ่และเป็นคนดี ผู้เคยมีความรู้นั้นก็อาจเลิกวิพากษ์ประชาธิปไตยและความรุนแรงอย่างซับซ้อน หันมามองดูสิ่งเหล่านี้ในฐานะที่มันเป็นเพียงกลไก เป็นเพียงฟันเฟือง เป็นเพียงอาวุธ ที่จะนำมาใช้ห้ำหั่นคนที่ไม่ได้อยู่ในจินตนาการชุดเดียวกัน เพียงเพื่อจะผูกขาดประชาธิปไตยไว้ในฝูงของตน

เมื่อคนเหล่านี้รวมตัวกันใช้ชีวิตอยู่ในจินตนาการแล้ว ต่างก็ช่วยเสริมส่งกันและกันให้มีอำนาจ หรืออย่างน้อยก็คิดไปเองว่าตนมีอำนาจ เมื่อคิดเช่นนั้น พวกเขาก็ยิ่งเดินหายเข้าไปในเมฆหมอกของจินตนาการ-ไกลออกไปจนคล้ายสูญหาย

การวิพากษ์อันซับซ้อนหายไป เหลือเพียงการพูดและทำสิ่งง่ายๆ

แต่ที่เลวร้าย ก็คือเมื่อคนที่มีจินตนาการแตกต่างมาพบปะรวมฝูง พวกเขาชอบคิดว่าจินตนาการของตนคือความจริง ความงาม และความดีสูงสุด

พลางขนานนามจินตนาการของตัวเองว่าอุดมการณ์

พวกเขาจึงพร้อมจะนำความรู้ที่มีอยู่มารับใช้อุดมการณ์เหล่านั้น

ยอกแสยงใจ-เมื่อความรู้ดั้งเดิมอันเคยซับซ้อนได้เสียดแทงจินตนาการของเขา พวกเขาจึงเลือกที่จะฆาตกรรมความรู้เหล่านั้น แล้วปฏิสนธิขึ้นใหม่ให้ความรู้ดั้งเดิมเหล่านั้น ‘ง่าย’ ลง

ทฤษฎีสัมพัทธภาพของไอน์สไตน์ จึงกลับกลายไปเป็นทฤษฎีกลศาสตร์ของนิวตัน

และหลายกรณี มันก็กลับไปเป็นทฤษฎีโลกแบนเหมือนสมัยล่าอาณานิคมอีกครั้ง

เพราะเราจะได้ล่าอาณานิคมได้ง่ายดายขึ้น โดยไม่ต้องคิดถึงความว่างเปล่าและการโค้งงอของอวกาศอันซับซ้อน

เพราะเราจะได้ฟาดฟันห้ำหั่นกันด้วยความรุนแรงได้สาสะใจ โดยไม่ต้องคิดถึงทฤษฎีสันติวิธีและทฤษฎีวิพากษ์ประชาธิปไตยที่เคยรู้มา

เราพร้อมจะลืมมันไป

เพราะเราพร้อมจะใช้ชีวิตอยู่ในจินตนาการของเราเท่านั้น

3

กี่รักแล้วเล่า...ที่หายไปในอุดมการณ์

เพราะเราไม่เคยเข้าใจได้เลย ว่าอุดมการณ์ไม่ใช่ความรัก

ถ้อยคำไม่ใช่ความจริงมากแค่ไหน อุดมการณ์ก็ไม่ใช่ความรักมากเพียงนั้น

จินตนาการอาจเป็นความรู้ได้ แต่อุดมการณ์ยิ่งสุดขั้วมากเท่าไหร่ ก็ยิ่งสร้างความชิงชังรังเกียจจินตนาการที่เป็นอื่นกับจินตนาการของตนมากขึ้นเรื่อยๆ

พระเจ้าจึงโกรธกับซาตาน ทั้งที่เคยรักใคร่กันมาก่อน

คนบางคนจึงมักเห็นว่า ท้องฟ้าและผืนดินนั้นแยกขาดจากกัน ทั้งที่ไม่เคยเป็นอย่างนั้น

และไม่อาจเป็นอย่างนั้น

4

เราใช้เวลายาวนานเพื่อเรียนรู้ที่จะรัก แต่กลับใช้เวลาไม่มากนักในการเรียนรู้เพื่อจะเกลียด

เมล็ดพันธุ์เหล่านี้มาจากไหน

ถ้อยคำและท่าทีเหล่านี้มาจากไหน

ความฉลาดในการทำลายล้างกันและกันเหล่านี้มาจากไหน

ยิ่งฉลาดเท่าไรยิ่งเห็นแก่ตัวได้ลึกซึ้ง; ฉะนั้นมันจึงมีผลสะท้อนออกมาจากความเห็นแก่ตัวของคนฉลาดเต็มไปหมดทั้งโลก ทุกคนยิ่งฉลาดขึ้น ยิ่งเป็นนักวิทยาศาสตร์ก็ยิ่งฉลาดขึ้น แต่ไม่มีอะไรมาควบคุมความฉลาด เขาก็ยกความฉลาดให้แก่กิเลส แล้วแต่กิเลสมันจะใช้ความฉลาดอย่างไร โลกจึงเป็นอย่างนี้ เต็มไปด้วยคนฉลาด ฝีไม้ลายมือของคนฉลาด แต่แล้วมันก็เพิ่มปัญหามากขึ้น ความทุกข์เกิดขึ้นแปลกๆ มากมาย ทั้งลึกซึ้ง ความทุกข์ยิ่งยาก ยิ่งลำบาก ยิ่งลึกซึ้ง และยิ่งมาก เพราะคนมันฉลาด แต่ไม่มีอะไรมาควบคุมความฉลาด, เขาก็ใช้ความฉลาดไปเสนอสนองความเห็นแก่ตัว, เอ้า เอาซิ ก็เกิดโลภะ โทสะ โมหะ แล้วมันก็ทำไปตามโลภะ โทสะ โมหะ แรงขึ้น แรงขึ้น, เพิ่มขึ้น เพิ่มขึ้น. โลภะ โทสะ โมหะชุดที่เกิดทีหลังต้องร้ายกาจกว่าที่เกิดขึ้นชุดก่อนเสมอไป, โลภะ โทสะ โมหะเกิดเป็นชุดๆ อยู่เรื่อยมาๆ ชุดหลังๆ ยิ่งร้ายกาจกว่าชุดแรกเสมอไป, ฉะนั้นโลกนี้ยิ่งเต็มไปด้วยโลภะ โทสะ โมหะ ที่ร้ายกาจยิ่งๆ ขึ้นไปทุกที

มันทำสิ่งที่เกินจำเป็นมากขึ้นๆ มากขึ้น, ถ้าทำเท่าที่จำเป็นแล้ว ไม่มีปัญหายุ่งยากอย่างที่กำลังได้รับอยู่เดี๋ยวนี้ดอก ขอให้รู้จักว่าอะไรจำเป็น อะไรไม่จำเป็น, อะไรเป็นเหตุให้เกิดทุกข์, อะไรเป็นเหตุให้ดับทุกข์, ให้รู้กันเสียบ้างเถิด แล้วมันก็จะต้องดีขึ้นเป็นธรรมดา, ความทุกข์จะไม่มากมายขึ้นตามความฉลาดๆ ที่มันฉลาดๆ จนไม่รู้จะฉลาดไปถึงไหน

พุทธทาสภิกขุ

เมื่อหายใจอยู่ในจินตนาการ เราทึกทักว่ามันคือเรื่องจริง

เมื่อนำความรู้มารับใช้จินตนาการ เรายิ่งทึกทักว่ามันสมเหตุสมผลที่จะสู้ ที่จะทำ ที่จะล้างผลาญคนอื่นผู้คิดเห็นและมีอุดมการณ์ไม่เหมือนเรา

คนหลายคนจึงหายไปเพราะอุดมการณ์

แต่อุดมการณ์ในจินตนาการไม่เคยหายไปเสียที